Czy mogę odmówić zeznań? Prawa świadka w postępowaniu karnym.

Status świadka — z czym mamy do czynienia

Świadek to nie oskarżony i nie podejrzany. To osoba, która z założenia ma posiadać wiedzę o okolicznościach istotnych dla sprawy. Z tego założenia wynika obowiązek stawiennictwa na wezwanie organu (sądu lub prokuratora) oraz — co do zasady — obowiązek mówienia prawdy. Ale od tej zasady ustawa przewiduje dwa istotne wyjątki.

Art. 182 k.p.k. — prawo do odmowy zeznań

Najszerszym uprawnieniem świadka jest prawo do odmowy zeznań przysługujące osobie najbliższej dla oskarżonego. Krąg osób najbliższych jest zdefiniowany w art. 115 § 11 k.k. i obejmuje m.in. małżonka, wstępnego, zstępnego, rodzeństwo, powinowatego w tej samej linii lub stopniu, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu.

Świadek z tej grupy może odmówić zeznań w całości — niezależnie od tego, co dokładnie miałby powiedzieć. Nie musi tłumaczyć powodów, wystarczy oświadczenie złożone do protokołu. Co istotne, prawo to istnieje aż do zakończenia pierwszego przesłuchania świadka na rozprawie głównej — można je więc realizować po raz pierwszy także na sali sądowej.

Prawo do odmowy zeznań nie jest „korzystaniem z prawa do milczenia" — to świadome zwolnienie z obowiązku obciążania zeznaniami osoby bliskiej, którego prawo nie powinno wymagać od nikogo.

Art. 183 k.p.k. — prawo do uchylenia się od odpowiedzi

Drugi mechanizm działa wycinkowo. Zgodnie z art. 183 § 1 k.p.k. świadek może uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeśli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Tu mówimy nie o odmowie zeznań w całości, lecz o prawie do punktowego milczenia w odpowiedzi na pytanie, które wykracza poza bezpieczny dla świadka teren. Świadek nie ujawnia, czego dotyczy „zagrożenie" — wystarcza powołanie się na art. 183 k.p.k.

Co świadek musi, a czego nie musi

Bardzo upraszczając — przed wezwaniem warto wiedzieć, że świadek:

• musi stawić się na wezwanie w wyznaczonym terminie,
• musi podać dane personalne i, co do zasady, mówić prawdę,
• może żądać zwrotu kosztów stawiennictwa i utraconego zarobku,
• może stawić się z pełnomocnikiem (art. 87 § 2 k.p.k.) — to mało znane, a w trudnych sytuacjach bardzo praktyczne uprawnienie,
• może skorzystać z prawa do odmowy zeznań (art. 182) albo z prawa do odmowy odpowiedzi (art. 183) na zasadach opisanych powyżej.

Pełnomocnik świadka — kiedy ma sens

Pełnomocnik świadka nie zastępuje świadka i nie odpowiada za niego na pytania. Jego rola polega na tym, by świadek wiedział, z jakich uprawnień może skorzystać i kiedy. W sprawach skomplikowanych, w których linia między „świadkiem" a „potencjalnym podejrzanym" bywa cienka, obecność adwokata bywa różnicą między czystym protokołem a kłopotami w kolejnych miesiącach postępowania.

Najczęstszy błąd

Najczęstszym błędem osób wezwanych po raz pierwszy nie jest „powiedzenie za dużo" — choć i to się zdarza — ale zignorowanie wezwania albo próba „dogadania się" z protokolantem czy funkcjonariuszem nieformalnie, poza protokołem. Co znajdzie się w protokole, decyduje przebieg sprawy. Wszystko poza protokołem nie istnieje.

Powyższe omówienie ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Każdy stan faktyczny wymaga indywidualnej analizy.

Najczęściej zadawane pytania

• Czy mogę odmówić zeznań przeciwko bratu lub innemu członkowi rodziny?

  Tak. Osoba najbliższa dla oskarżonego — m.in. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu — może odmówić zeznań w całości na podstawie art. 182 k.p.k. Nie trzeba tłumaczyć powodów, wystarczy oświadczenie złożone do protokołu. Z prawa tego można skorzystać aż do zakończenia pierwszego przesłuchania świadka na rozprawie głównej.

• Co zrobić, gdy pytanie na przesłuchaniu może mnie obciążyć?

  Świadek może uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k.). Wystarczy powołać się na ten przepis — świadek nie ujawnia, czego dotyczy zagrożenie. Skorzystanie z tego prawa nie jest przyznaniem się do niczego, a sąd ani prokurator nie mogą wyciągać z tego niekorzystnych wniosków co do sprawy głównej.

• Czy na przesłuchanie świadka mogę przyjść z adwokatem?

  Tak — świadek może stawić się z pełnomocnikiem na podstawie art. 87 § 2 k.p.k. To mało znane, a w trudnych sytuacjach bardzo praktyczne uprawnienie. Pełnomocnik nie odpowiada na pytania za świadka; jego rola polega na tym, by świadek wiedział, z jakich uprawnień może skorzystać i kiedy.