Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego — procedura po nowelizacji.

Po co odrzuca się spadek?

• art. 1012 k.c. — trzy oświadczenia: przyjęcie wprost, z dobrodziejstwem inwentarza, odrzucenie;
• od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (a nie wprost, jak dawniej);
• odrzucenie spadku oznacza, że spadkobiercę traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku — w jego miejsce wchodzą jego zstępni (art. 1020 k.c.);
• właśnie tutaj pojawia się problem dzieci: gdy rodzic odrzuca spadek, do dziedziczenia zostają powołane jego małoletnie dzieci.

Termin 6 miesięcy — od kiedy biec zaczyna?

Zgodnie z art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Dla małoletniego, którego rodzic uprzednio odrzucił spadek, termin biegnie od chwili dowiedzenia się przez rodzica o odrzuceniu spadku przez tego rodzica (uchwała SN III CZP 36/95, wciąż aktualna mimo nowelizacji proceduralnej).

Termin jest zachowawczy — nie podlega przerwie ani zawieszeniu, ale od 15 listopada 2023 r. art. 1015 § 1¹ k.c. zawiesza bieg terminu na czas postępowania przed sądem opiekuńczym.

Procedura przed 15 listopada 2023 r.

• rodzic musiał najpierw odrzucić spadek osobiście (u notariusza lub w sądzie spadku);
• następnie składał wniosek do sądu opiekuńczego (sąd rodzinny właściwy miejscowo dla dziecka) o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego;
• dopiero po prawomocnym postanowieniu sądu opiekuńczego można było złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka;
• w praktyce procedura trwała 4–8 miesięcy, często kolidując z sześciomiesięcznym terminem zachowawczym — konieczne były jednoczesne wnioski do sądu spadku z prośbą o przedłużenie lub zawieszenie postępowania.

Co zmieniła nowelizacja z 15 listopada 2023 r.

Ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1615) wprowadziła nowy art. 101 § 4 k.r.o.: jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, to odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, jeżeli łącznie spełnione są warunki:

• drugi rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska, wyraża zgodę (albo oboje rodzice działają wspólnie);
• inni zstępni rodziców tego dziecka również odrzucają spadek.

Jeżeli te warunki nie są spełnione (np. brak zgody drugiego rodzica, konflikt interesów) — pozostaje droga przez sąd opiekuńczy (art. 101 § 3 k.r.o.). Rodzic, składając oświadczenie, oświadcza pod rygorem odpowiedzialności karnej o przysługiwaniu władzy rodzicielskiej i zgodzie drugiego rodzica (art. 640¹ § 3¹–3⁵ k.p.c.).

Forma oświadczenia i właściwy sąd

• oświadczenie składa się przed notariuszem lub w sądzie spadku (sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy);
• przy nowej procedurze (bez sądu opiekuńczego) — możliwe od razu u notariusza w jednym akcie z odrzuceniem przez rodzica;
• opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku: 100 zł (osobno, dotyczy każdego ze spadkobierców);
• taksa notarialna za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku: 50 zł + VAT od osoby.

Kiedy nadal potrzebny sąd opiekuńczy

• gdy drugi rodzic odmawia zgody lub nie ma z nim kontaktu;
• gdy rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub jest ona ograniczona w zakresie zarządu majątkiem dziecka;
• gdy istnieje konflikt interesów między rodzicem a dzieckiem (np. rodzic dziedziczy razem z dzieckiem);
• gdy małoletni jest pod opieką (nie pod władzą rodzicielską) — opiekun zawsze potrzebuje zezwolenia.

Najczęstsze błędy w praktyce

• przekroczenie sześciomiesięcznego terminu — mimo zawieszenia na czas postępowania sądowego nadal trzeba pilnować daty pierwotnego dowiedzenia się o powołaniu;
• złożenie oświadczenia w imieniu dziecka bez zachowania właściwego porządku (najpierw rodzic, dopiero potem dziecko);
• pominięcie wszystkich zstępnych — nowa procedura wymaga, by odrzucili spadek wszyscy zstępni; jeśli pozostanie ktoś, kogo nie objęto — wraca obowiązek zezwolenia sądu;
• nieprawidłowe ustalenie sądu spadku przy międzynarodowym elemencie sprawy (np. zwykłe miejsce pobytu dziecka w innym państwie UE).

Co radzimy klientom

• po otrzymaniu informacji o zadłużonym spadku — nie czekać, działać od razu;
• jeden notariusz, jeden dzień: oświadczenie rodzica + oświadczenie w imieniu dziecka = sześć miesięcy spokoju;
• dokumenty: skrócony odpis aktu zgonu spadkodawcy, akt urodzenia dziecka, akt małżeństwa (gdy występuje), potwierdzenie zgody drugiego rodzica;
• przy najmniejszej wątpliwości co do konfliktu interesów lub braku zgody — wniosek do sądu opiekuńczego, nie skracać drogi.

Czy odrzucenie spadku przez małoletniego jest ostateczne?

Tak — po prawidłowym złożeniu oświadczenia dziecko jest traktowane, jakby nie dożyło otwarcia spadku. W jego miejsce wchodzą jego zstępni (jeśli ma) — wówczas procedurę powtarza się. Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można cofnąć inaczej niż przez uchylenie się od skutków prawnych na podstawie art. 1019 k.c. (błąd, groźba) — to jednak wyjątek.

Powyższe omówienie ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Każdy stan faktyczny wymaga indywidualnej analizy.

Najczęściej zadawane pytania

• Czy muszę iść do sądu, żeby odrzucić spadek w imieniu dziecka?

  Nie zawsze. Po nowelizacji z 15 listopada 2023 r. (art. 101 § 4 k.r.o.) zezwolenie sądu opiekuńczego nie jest wymagane, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę (albo oboje rodzice działają wspólnie), a inni zstępni także odrzucają spadek. Jeżeli te warunki nie są spełnione — na przykład drugi rodzic odmawia zgody albo istnieje konflikt interesów — nadal konieczne jest zezwolenie sądu opiekuńczego.

• Ile czasu mam na odrzucenie spadku za dziecko?

  Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W przypadku małoletniego, którego rodzic wcześniej odrzucił spadek, termin biegnie od chwili dowiedzenia się przez rodzica o odrzuceniu przez niego spadku. Od 15 listopada 2023 r. bieg terminu zawiesza się na czas postępowania przed sądem opiekuńczym.

• Co się stanie, jeśli nie zdążę odrzucić spadku w imieniu dziecka w terminie?

  Od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie przyjęcie wprost, jak dawniej. Termin sześciu miesięcy jest jednak terminem zachowawczym, dlatego warto działać od razu po otrzymaniu informacji o zadłużonym spadku i pilnować daty dowiedzenia się o powołaniu.